Vì sao công chứng sai quy trình nhưng không phải bồi thường trong vụ giả chữ ký chuyển nhượng đất?

Một vụ tranh chấp chuyển nhượng quyền sử dụng đất tại Cần Thơ đang thu hút sự quan tâm lớn của giới pháp lý khi tòa án xác định văn phòng công chứng có sai sót trong quy trình nghiệp vụ nhưng cuối cùng lại không phải bồi thường số tiền 450 triệu đồng cho người bị thiệt hại. Phán quyết này làm dấy lên nhiều tranh luận về trách nhiệm pháp lý của tổ chức hành nghề công chứng trong các giao dịch bất động sản có dấu hiệu giả mạo.

Theo nội dung vụ án, trước đó TAND sơ thẩm đã tuyên vô hiệu hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất do có hành vi giả mạo chữ ký của bên bán. Đồng thời, cấp sơ thẩm xác định văn phòng công chứng đã vi phạm nghĩa vụ nghề nghiệp khi không kiểm tra, xác minh đầy đủ nhân thân, ý chí giao dịch của các bên, từ đó buộc đơn vị này phải bồi thường 450 triệu đồng cho bên mua. Tuy nhiên khi xét xử phúc thẩm, TAND Cần Thơ giữ nguyên việc tuyên hợp đồng vô hiệu nhưng không chấp nhận yêu cầu buộc văn phòng công chứng bồi thường, đồng thời chuyển trách nhiệm đối với khoản tiền 450 triệu đồng sang người cháu của bị đơn.

Theo các chuyên gia pháp lý, điểm mấu chốt nằm ở việc xác định mối quan hệ nhân quả giữa lỗi nghiệp vụ của công chứng viên và thiệt hại thực tế phát sinh. Mặc dù tòa án ghi nhận công chứng viên có thiếu sót trong quá trình xác minh nhân thân và để lọt giao dịch có dấu hiệu giả mạo, nhưng số tiền 450 triệu đồng mà bên mua khai đã giao lại không có đủ chứng cứ chứng minh khoản tiền này được giao trực tiếp cho chủ đất hoặc phát sinh từ giao dịch công chứng tại văn phòng. Thay vào đó, số tiền được xác định là giao dịch dân sự riêng giữa bên mua và người cháu có liên quan trong vụ việc.

Theo quy định tại Luật Công chứng 2014, tổ chức hành nghề công chứng chỉ phát sinh trách nhiệm bồi thường khi có đủ ba yếu tố gồm hành vi vi phạm, thiệt hại thực tế và mối liên hệ nhân quả trực tiếp giữa hành vi vi phạm với thiệt hại. Trong trường hợp này, mặc dù yếu tố vi phạm đã được xác định nhưng yếu tố thiệt hại trực tiếp chưa được chứng minh đầy đủ, do đó tòa án cấp phúc thẩm cho rằng chưa đủ căn cứ để buộc văn phòng công chứng chịu trách nhiệm dân sự.

Một số công chứng viên cho biết tại thời điểm giao dịch diễn ra vào năm 2022, pháp luật chưa yêu cầu bắt buộc chụp ảnh người ký hợp đồng như quy định mới tại Luật Công chứng 2024. Ngoài ra, các bên tham gia giao dịch cũng có thể ký vào các thời điểm khác nhau nếu công chứng viên ghi nhận đầy đủ thông tin theo quy định hiện hành lúc đó. Đây cũng là một trong những yếu tố được xem xét khi đánh giá mức độ lỗi của công chứng viên.

Dưới góc độ học thuật, nhiều chuyên gia cho rằng phán quyết của tòa là hợp lý nếu xét riêng về nguyên tắc chứng minh thiệt hại và trách nhiệm dân sự. Tuy nhiên điều đó không đồng nghĩa tổ chức công chứng hoàn toàn vô can, bởi việc không kiểm tra kỹ nhân thân vẫn là nguyên nhân gián tiếp dẫn đến giao dịch giả mạo được xác lập. Trong trường hợp này, người bị thiệt hại vẫn có quyền khởi kiện người đã trực tiếp nhận số tiền 450 triệu đồng trong một vụ án dân sự khác để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

Vụ việc tiếp tục là lời cảnh báo cho người dân khi thực hiện giao dịch bất động sản, đặc biệt là các giao dịch chuyển nhượng đất đai có giá trị lớn. Việc giao nhận tiền ngoài văn phòng, không lập chứng từ rõ ràng hoặc giao dịch qua người trung gian không minh bạch có thể khiến việc bảo vệ quyền lợi sau này trở nên rất khó khăn.